اواسط پادشاهى ناصر الدين شاه ، سروصداها از داخل و خارج مبتنى بر لزوم « قانون » و شور در امور ، و تقسيم مسئووليتها و انتظام مأموريتها شروع گرديد . در اين عهد چندين نويسنده در خارج و داخل ايران به نوشتن آستين برزدند ، آتشى از افكار سيد جمال الدين اسدآبادى در قلوب گرفت و فتنهء باب و كشتارى كه از آنها شد نيز مردم را به تفكّر واداشت . در قفقاز نيز افرادى از ايرانيان پيدا شدند ، مانند ميرزا فتحعلى آخوندزاده و طالبوف و حاج زين العابدين مراغه‌يى كه نگران اوضاع ايران بودند و خود به اصول تمدن جديد آشنا و مايل به آشنايى ديگران ، مقاله و « تياتر » نويسى و كاغذپرانى ، از داخل و خارج آغاز گرديد ، فراماسون به وسيلهء ميرزا صالح شيرازى و بنا به مشهور به وسيلهء ميرزا ملكم خان ناظم الدوله عضو وزارت خارجه كه مردى تحصيل كرده و اديب و قانون‌خواه بود در تهران باز شد . روزنامهء قانون به وسيلهء ملكم در لندن به طبع رسيد ، ترجمهء مقالات و تياترهاى آخوندزاده در تهران و قفقاز انتشار يافت ، رساله‌هاى ميرزا آقا خان كرمانى منتشر گرديد ، طالبوف كتاب احمد را كه اصول علمى جديد را به وسيله صحبت به زبان ساده مىنوشت ، در خارج چاپ كرد . - كتابى به اسم ابراهيم بيك در چگونگى اوضاع اجتماعى به قلم حاج زين العابدين نامبرده منتشر گشت . سيد جمال الدين در اسلامبول نشست و گروهى پيرامون او به كاغذپرانى سرگرم شدند ، رجال تربيت شدهء ايران نيز داخل فراماسون شدند و در اطراف دربار به گفتگو برخاستند و رقابتهاى دربارى هم گاهى به آتشها دامن مىزد . قدرت و تسلط حوزهء اجتهاد به اعلى درجه بود ، اما تشكيلات سياسى نداشت و ميرزا حسن شيرازى كه در سامره بود بسيار با احتياط راه مىرفت و علماى داخل ايران هم بين خودشان رقابت بود و بالاخره آلت دست رجال و اعيان بودند و چون گفتگوى اصلاح هنوز از خواص به عوام نرسيده بود اين طايفه ( يعنى روساى عوام ) نيمى خواب و نيم ديگر بدون اندك توجه به عاقبت كار ، خر خود را مىراندند و اين مصراع را مىخواندند : « دنيا پس مرگ ما ، چه دريا چه سراب ! » نثر فارسى بعد از انقلاب مشروطيت مطبوعات قبل از مشروطيت چنان كه اشاره كرديم ، كمابيش از روش گذشتگان تقليد مىكردند و تكلّفات آنان را ، در آثار خويش به كار مىبردند ، ولى پس از انقلاب مشروطيت ، كم‌كم قيد و بندهاى سابق از بين رفت و اغلب نويسندگان براى آنكه آثارشان مقبول طبع خوانندگان قرار گيرد ، به طرزى ساده و سليس مطالب خود را مىنوشتند و از